دوگانه اشعث و عمار

نگاهی به رفتار دو فرمانده سپاه امیر المومنین در برابر امام

56 بازدید ۹۹/۰۴/۴، ۹:۵۵ ق٫ظ

همان‌طور که سرنوشت امم و تمدن‌ها شایسته تدبر و تأمل هستند، افراد و شخصیت‌ها نیز می‌توانند تابلوی برجسته‌ای برای پندآموزی باشند. تاریخ صدر اسلام برای ملت آخرالزمان مشحون از این عبرت‌ها و آموزه‌هاست. هر دوره‌ای و هر واقعه‌ای حتی برخی کلمات ضبط شده در تاریخ صدر اسلام گویای صدها نکته لطیف و ظریف است.

به ‌گزارش «ایام»، متن پیش رو نوشتاری تحلیلی از «مجید بذرافکن»؛ رئیس دانشکده فرهنگی دانشگاه امام حسین(ع) است که در آن به بررسی رفتار دو فرمانده سپاه امیرالمومنین در برابر امام(ع) می‌پردازد تا از طریق این مقایسه، بازخوانی عبرت‌آموزی را از تاریخ در اختیار خوانندگان قرار دهد. متن این نوشتار را که در شمارۀ ۴۶ نشریۀ فرهنگی، تحلیلی راه به چاپ رسیده است، در ادامه می‌خوانید:

مقدمه

تاریخ ذخیره و ماده خام عبرت آموزی برای ابناء بشر بوده و هست و خواهد بود. اما مقاطعی از تاریخ به‌دلیل ویژگی‌های خاص خود برای امت‌ها و ملت‌ها از عبرت آموزی ویژه‌ای برخوردار است. همان طور که سرنوشت امم و تمدن‌ها شایسته تدبر و تأمل هستند، افراد و شخصیت‌ها نیز می‌توانند تابلوی برجسته‌ای برای پندآموزی باشند.

تاریخ صدر اسلام برای ملت آخرالزمان مشحون از این عبرت‌ها و آموزه‌هاست. هر دوره‌ای و هر واقعه‌ای حتی برخی کلمات ضبط شده در تاریخ صدر اسلام گویای صدها نکته لطیف و ظریف است.

جنگ صفین اولین حمله خلافت مسلمین به ولایتی از مسلمین است، بدون آن که طرف مقابل جنگی را آغاز کرده باشند. از ابتدای ماجرا عده‌ای در حقانیت این جنگ تشکیک می‌کنند و در گرماگرم جنگ که نوای پیروزی در لشکر امیرالمومنین نواختن می‌گیرد، قرآن‌ها بر نیزه می‌شوند و تردیدها به یقین می‌رسد و جمع زیادی از جنگ‌آوران بعد از چند ماه جنگ و لشکرکشی خواستار به پایان بردن بلا درنگ نبرد می‌شوند.

عمار بن یاسر صحابی رسول صلوات الله علیه و آله از یک سو تمام تلاشش را برای اقامه حق علوی به کار بسته است. خصوصا در میانه جنگ صفین که عمار علاوه بر شمشیر زدن وظیفه رجزخوانی و خطبه خوانی و تشجیع یاران را برعهده دارد. هر چند عمار به نیزه شدن قرآن‌ها را ندید، ولی افشاگری و روشنگری او با اهدای خونش نیز تداوم یافت که، حضرت ختمی مرتبت در حدیث شریف فرموده بود: «تقتل عمار الفئه الباغیه، کشندگان عمار گروه بیدادگر خواهند بود».(۱)

در همین جنگ یکی دیگر از اصحاب علی علیه‌السلام، اشعث بن قیس کندی است که با آن که مدتها در صف حضرت شمشیر می‌زند و مأموریت‌های ایشان را انجام می‌دهد، اما در میانه جنگ راه تحمیل حکمیت را به امام در پیش می‌گیرد. نگاهی به رفتار و گفتار عماربن یاسر و اشعث بن قیس در قبال امیرالمومنین سلام الله علیه خصوصاً از نظرگاه مقایسه‌ای می‌تواند راهگشای خواص و اهل دقت و تحلیل‌گران سیاسی باشد.

عمارکیست؟    

شاید مهم‌ترین جمله‌ای که در باب عمار از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله صادر شده باشد آن است که به ایشان فرموده باشد: یا عمار تقتلک الفئه الباغیه! ای عمار باغیان تو را خواهند کشت و آخرین نصیب تو از دنیا شیر مخلوط با آب است. او چنان نحیف و نزار بود که در هنگام نبرد همه برایش دعای سلامتی می‌خواندند. زمانی که عمار بن یاسر برای جنگ با یکی از دلاوران جمل بیرون آمد، مردم انالله و انا الیه راجعون می­‌گفتند و از خداوند می‌خواستند که به سلامت بازگردد، زیرا عمار ضعیف‌­ترین کسی بود که در آن روز به جنگ او رفته بود؛ شمشیرش از همه کوتاه‌­تر و نیزه­‌اش از همه باریک‌تر و ساق پایش از همه لاغرتر بود. حمایل شمشیرش از بندهای چرمی معمولی برای بستن بار بود و قبضه آن نزدیک زیر بغل او قرار داشت.۲ سن عمار روزی که شهید شد نود و چند ساله بود.۳ پس از شهادت علی علیه السلام عمار را در جامه‌هایش بدون اینکه او را غسل دهد به خاک سپرد.

علی علیه‌السلام در پاسخ به سوال اصحاب درباره عمار فرمود: او فردی بود که خدا ایمان را با گوشت و خون و مو و تن او در آمیخت و  دوزخ را نرسد که از او چیزی بخورد.(۴)

معاویه [پس از شهادت مالک اشتر] میان مردم برپا ایستاد و سخنرانی کرد و گفت: علی بن ابی طالب دو دست راست داشت و من یکی از آنها را در  جنگ صفین بریدم[مقصودش عماربن یاسر بود] و آن دیگر را امروز بریدم که مالک اشتر بود.(۵)

اشعث کیست؟

نام اصلی اشعث، معدی کرب است و نام پدرش قیس. چون اشعث ژولیده موی در محافل شرکت می‌کرد و آشکار می‌شد، همین کلمه اشعث بر او چنان غلبه پیدا کرد که نام اصلی او فراموش شد.  اشعث پس از پیامبر به همراه قبیله‌اش از اسلام برگشتند و آن چنان که یعقوبی می‌نویسد خود اشعث اذان گوی یکی از متنبیان شد؛ زنی به نام سجاح دختر حارث تمیمی.(۶) او در جنگ‌های ردّه با خیانتی که به قبیله خویش کرد دستگیر و نزد ابوبکر برده شد. ابوبکر او را بخشید. ابوبکر در انتهای عمر خود که از انجام ندادن شش کار ابراز پشیمانی کرد و یکی نکشتن اشعث بود. می گفت: او شری را نمی بیند مگر آن که او را یاری می کند.(۷)

ابن ابی‌الحدید درباره وی می­‌گوید: هر فساد و نابسامانی که در مدت خلافت علی علیه‌­السلام اتفاق افتاده و هر پریشانی که صورت گرفته ریشه آن اشعث بن قیس بوده است.(۸)

عمار و راهبری مردم به سمت امام حق

طبق نقل ابن ابی الحدید، قبل از عرضه خلافت از سوی عبدالرحمن بر علی و عثمان، عبدالرحمن از مردم نظرخواهی می­‌کند که عمار و مقداد در ابتدا زبان به سخن می­‌گشایند و علی را لایق می‌­شمرند و عبدالرحمن را در انتخاب عثمان شماتت می‌کنند.(۹) شارح نهج البلاغه از تلاش­‌های عمار و یاران برای بازگرداندن شورای سقیفه نیز یاد کرده است تا جایی که ابوبکر و عمر شکایت به عباس عموی پیامبر می‌برند.(۱۰)

وقتی بنی امیه بیعت خود با علی علیه السلام را به وانهادن اموال‌شان مشروط کردند و حضرت رد کرد، آنان با کینه و اظهار دشمنی پراکنده شدند. عمار به یاران خویش گفت: «برخیزید از پیش این گروه برادرانتان برویم که از آنان چیزهایی به ما رسیده و کارهایی دیده‌ایم که خوش نمی‌داریم و از آن بوی ستیز و طعنه زدن نسبت به امام شان احساس می‌شود.»

ابوالهیثم و عمار و ابوایوب سهل بن حنیف و جماعتی همراه ایشان به حضور علی علیه السلام رفتند و گفتند: «ای أمیرالمؤمنین! در کار خود بنگر و این قوم خود، یعنی این گروه قریش را پند و اندرز بده که آنان پیمانت را شکسته و با عهد تو مخالفت کرده‌اند، در نهان ما را هم به کنار نهادن تو فرا می‌خوانند. خدایت به سعادت رهبری فرماید! و این بدان سبب است که ایشان مساوات و برابری را خوش نمی‌دارند و ایثار را از دست داده‌اند و چون میان ایشان و غیرت عرب مساوات برقرار کردی ناراحت شده‌اند، با دشمن تو رایزنی کرده و او را بزرگ ساخته‌اند و اینک برای پراکنده ساختن جماعت و دلجویی از گمراهان آشکارا خون عثمان را طلب می‌کنند. هر چه رأی توست آن را اعمال فرمای.۱۱

بعد از انتخاب عثمان به خلافت، مقداد و عمار یاسر به سوی حضرت رفتند و اعلام آمادگی خود را جهت نبرد اعلام کردند و حضرت اظهار داشتند که یارانی نمی‌بینم و شما به زحمت می‌افتید.(۱۲)

فرمانبری کارگشا از امام

امام علی علیه السلام زمانی که ابوموسی اشعری مردم کوفه را به عدم همراهی با علی علیه السلام ترغیب می‌کند، فرزند خویش حسن صلوات الله علیه و عمار یاسر را به سوی کوفه روانه می‌کند و در آنجا میان ابوموسی و عمار در مسجد بگو مگو بالا می‌گیرد و عمار ابوموسی را ساکت می‌کند و او را وادار می‌کند که نسبت به حدیث مجعولی که خودش شنیده است به تنهایی عمل کند و خود در خانه‌اش به تنهایی بنشیند و از فتنه دور باشد و این گونه است که از کوفه دوازده هزار و یک تن به سپاه حضرت می‌پیوندند.(۱۳)

وقتی برای زبیر پیغام آوردند که عمار قاصد علی است، زبیر گفت: وای که پشتم شکست، وای که بینی من بریده شد، وای که سیه روی شدم و این سخنان مکرر کرد و سپس لرزید. تا جایی که برخی از افرادش در حقانیت زبیر به شک افتاده و او را ترک کردند.(۱۴)

چون مردم در جمل کنار لگام شتر نابود می‌شدند و دست‌ها بریده و جانها از بدنها خارج می‌شد، علی علیه السلام فرمود: مالک اشتر و عمار را پیش من فراخوانید. آن دو آمدند. فرمود: «بروید این شتر را پی کنید که تا آن زنده باشد آتش جنگ فرو نمی‌نشیند.»(۱۵) پس از مدتی نبرد امر حضرت را انجام دادند.

بعد از خطبه روشنگرانه‌ای که أمیرالمؤمنین در صفین می‌خواند. عمار فریاد می‌دارد که: «همانا أمیرالمؤمنین صلوات الله علیه به شما فهماند که امت در آغاز برای او استقامت نیافت و سرانجام هم برای او استقامت نخواهد یافت.»(۱۶)

زمانی که حضرت علی علیه السلام برای آغاز جنگ با طلحه و زبیر از اصحاب نظرخواهی می‌کند، عمار یاسر برخاست و پس از حمد و ثنای پروردگار گفت: «ای امیر مؤمنان، اگر مقدور است حتی یک روز هم درنگ روا مدار. پیش از فروزان شدن نائره جنگ با سیه‌­کاران، ما را همراه ببر و پیش از پدید آمدن موانع و تفرقه­‌ها رهسپار شود. ابتدا آنان را به صلاح خویشتن آشنا ساز، اگر نیوشیدند به فرجام نیک دست یازند، چنانچه خیره‌­سری کردند با آنان از در ستیز در­خواهیم آمد. سوگند به خدا ریختن خون آنان و تحارب با ایشان موجب تقرب و کرامت در بارگاه یزدان خواهد بود».(۱۷)در جنگ صفین حضرت عمار را فرمانده سواره نظام و همچنین پیادگان کوفه قرار می دهد.

روشنگری در پهنه نبرد

روز سوم عمار بن یاسر به میدان رفت که عمرو عاص به جنگ او درآمد و طرفین سخت نبرد کردند. عمار گفت: «ای اهل عراق آیا می­‌خواهید دشمنان خدا و رسول را ببینید که با خدا و پیغمبر دشمنی و جنگ و ستیز کرده و بر مسلمین قیام و مشرکین را یاری نموده‌­اند و چون دین خداوند، دین خود را گرامی داشته­ و نصرت داد، ناگزیر از روی ترس و ضعف بدون رغبت و میل نزد پیغمبر رفته و تسلیم شدند. به خدا سوگند او همیشه به دشمنی اسلام و مسلمین کمر بسته و از گناه‌کاران و تبهکاران پیروی نکنید و به جنگ او دلگرم باشید».(۱۸)

عمار در صفین گفت: «ای بندگان خدا با من به مصاف مردمی آیید که به زعم خود از عثمان خون­خواهی می­‌کنند. عثمان همان کسی بود که به خود ستم کرد و بر بندگان خدا از روی کتاب خدا حکومت نکرد. بلکه نیکوکاران ستم­‌ستیز و آمران به نیکی‌­ها او را کشتند. این دنیا­پرستان دین­ ستیز گویند: «چرا او را کشتید؟» گفتیم: «به‌خاطر آن­که در دین بدعت گزارد.» گفتند: «او بدعت نگذاشت.» زیرا آنان را تطمیع کرده بود. پس آنان می­‌خوردند و می‌چریدند و گستاخی می‌کردند.»(۱۹)

پاسخ به شبهات

عمار در جواب عمرو عاص در خونخواهی عثمان می­‌گوید: «من گواهی می‌­دهم که تو در کارهای خود چیزی نمی‌خواهی که خشنودی خدا را متضمن باشد. تو اگر امروز کشته نشوی، فردا خواهی مرد، تو خوب فکر کن که اگر هر یکی از مردم به اندازه نیت خود پاداش یا کیفر یابد تو در این کار چه خواهی شد؟ تو سه بار به دشمنی با پیغمبر با او جنگ کردی و این چهارمین بار است که تو با صاحب این عَلَم (اشاره به علی کرد) جنگ می­‌کنی که این بار هم از آن سه بار بهتر نیست». عمروعاص به گفتن شهادتین پرداخت. عمار گفت: «خاموش! که تو این ذکر را در حیات و ممات محمد ترک کرده بودی.۲۰ پس از آن عمار جنگ کرد و پیش رفت و برنگشت تا کشته شد.(۲۱)

عمار گفت: «آیا صاحب پرچم سیاه را که مقابل من است می‌­شناسی؟ او عمروعاص است. من سه بار همراه رسول ­الله با صاحبان آن پرچم جنگیدم و اینک این چهارمی از آنان بهتر و نکوکارتر نیست. بلکه بدترین و فاجر ترین آنهاست. آیا در بدر و احد و حنین حضور داشته‌­ای یا تو را آگاهی دهم؟» مرد گفت: «خیر» عمار گفت: «جایگاه ما در کنار پرچم­‌های رسول­ الله بود و جایگاه اینان زیر بیرق مشرکین. آیا تو این سپاه و افراد را دیده‌­ای؟ سوگند به خدا دوست داشتم یاران ستیزه­‌گر معاویه تن واحدی بودند و من آن را قطعه­ قطعه می‌­کردم. به پروردگار قسم که خون جملگی آن­ها از خون گنجشک هم حلال­تر است. آیا خون گنجشک حرام است؟»(۲۲)

به‌هنگام برپا شدن جنگ صفین مردی به عمار گفت: «ای ابا­یقظان، آیا رسول خدا نگفت با مردم بجنگید تا اسلام آورند و چون مسلمان شدند جان و مالشان در امان است؟» گفت: «آری، ولی سوگند به خدا آن­ها اسلام نیاوردند، بلکه تسلیم شدند و کفر خود را پوشیده داشتند تا دیدند یارانی دارند، اظهار کفر کردند».

تشجیع لشکریان به جهاد و شهادت طلبی

از رجزهای عمار در روز صفین است که: «خداوندا تو می­دانی که اگر من خود را در این دریا بیندازم و تو از من خشنود باشی من این کار را می­‌کردم. خداوندا تو می­دانی اگر من بدانم که از من راضی خواهی شد و رضای تو بسته به این باشد که من شمشیر خود را به شکم خویش فرو برم، من بر تیزی شمشیر تکیه دهم تا نیش آن از پشت من نمایان شود، حتماً چنین کاری را برای رضای تو می­کنم.

به خدا سوگند من وضع را چنین می‌­بینم که آنها به‌اندازه با ما نبرد کنند که اهل باطل با دلیری آنها در حق داشتن ما شک و ریب می‌برند. به خدا قسم اگر آنها ما را بزنند و برانند و عقب بنشانند تا به نخلستان هجر برسانند، باز من یقین دارم که من برحق و آنها بر باطل هستند».

بعد از آن گفت: هر که رضای خدا را بخواهد و طالب مال و فرزند نباشد سوی من آید. جمعی به او گرویدند و آماده جهاد شدند، او گفت: «برویم در طلب این گروه که خون عثمان را طلب می­‌کنند، به خدا آنها به خونخواهی عثمان قیام نکرده­‌اند و انتقام را نمی­‌خواهند، بلکه طعم گوارای دنیا را چشیده‌­اند و دنیا را دوست می­‌دارند، آن­ها می­‌دانند اگر حق را پیروی کنند مانع خوش­گذرانی و تنعّم آن­ها می­‌باشد و دیگر بر بستر نرم دنیا غلط نخواهند زد».(۲۳)

 عمار، هاشم بن عتبه بن ابی وقاص، پرچم­دار علی را در میانه میدان می­‌یابد، سریع به دنبال او می‌­رود و او را به جنگ تشجیع می­‌کند: «ای هاشم پیش برو‍، بهشت زیر سایه شمشیرهاست و مرگ زیر سایه سرنیزه هاست، درهای آسمان باز شده و حوریان زیبا در انتظارند، من امروز دوستانمان را می­‌بینم، محمد و یاران او را می‌­بینم».(۲۴)

عمار در آن روز بانگ برآورد که: «کیست آن کسی که جویای رضوان پروردگار باشد و به مال و اولاد تعلق نداشته باشد؟» گروهی نزد او آمدند؛ پس گفت: «ای مردم، همراه ما به مصاف کسانی روید که به زعم خود عثمان را مظلوم می‌­دانند و در پی خون­خواهی او هستند. سوگند به خدا آن­ها به خود ستم کرده­‌اند و به کتاب خدا حکم نمی‌کنند.»(۲۵)

خون عمار

برخی منتظر شهادت عمار بودند تا حق را تشخیص دهند، مانند ذوی­ الکلاع که قبل از شهادت عمار در صف معاویه سقط شد.(۲۶) حتی ذوالشهادتین که یکی از شهدایی است که حضرت امیر در فقدان آنها سیلی بر صورت خویش می‌زند و در صفین کشته شده است، بعد از شهادت عمار حق بر وی قطعی می‌شود و وارد کارزار می‌شود.(۲۷)

نامه امیرالمومنین به اشعث بن قیس کندی

هنگامی که مردم با علی بیعت کردند، او به ارسال نامه برای کارگزاران خود پرداخت. یکی از نامه­‌هایش را توسط زیاد بن مرحب همدانی برای اشعث بن قیس فرستاد. اشعث در آن وقت از سوی عثمان والی آذربایجان بود. اینک نامه علی به اشعث : «اما بعد! اگر سستی­‌هایی در تو رخ نمی‌­داد، پیش از دیگران در این امر اقدام می­‌کردی. اگر از خدا پروا داشته باشی، کار تو سامان یابد. همانگونه که می­دانی مردم با من بیعت کردند. و طلحه و زبیر نیز در شمار بیعت کنندگان بودند. سپس بی هیچ عذری بیعت مرا نقض کردند. و ام­‌المؤمنین را از خانه‌اش بیرون آوردند و به سوی بصره راهی شدند. پس من نیز به طرف آنان رفتم و ایشان را دیدم و به حفظ عهد و پیمان نقض شده دعوت کردم، ولی از من رخ برتافتند، پس من اتمام حجت کردم».(۲۸)

سخنان اشعث بن قیس پس از عثمان

«ای مردم همانا امیرمؤمنان_عثمان_مرا والی آذربایجان کرد و پس از آن کشته شد. ولی آن سرزمین همچنان در دست من قرار دارد، مردم با علی بیعت کردند و ما هم از او اطاعت می­‌کنیم، همانگونه که از علمای پیشین اطاعت کردیم. ماجرای او با طلحه و زبیر را می­‌دانید و علی بر آنچه که بر ما و شما پنهان مانده، امین است».

حب مال و جاه و طمع معاویه در او

هنگامی که اشعث به منزل رسید، یاران خود را فراخواند و گفت: « نامه علی مرا بیمناک کرده است. او می‌­خواهد اموال آذربایجان را از من بستاند و من می­‌خواهم به معاویه بپیوندم.» یارانش گفتند: «مرگ برای تو زیبنده‌‌تر از رفتن به سوی معاویه است. آیا شهر و عشیره‌ات را رها می­‌کنی و طفیلی مردم شام می­‌شوی؟!» اشعث از شنیدن این سخنان شرمگین شد و نزد علی رفت.(۲۹)

البته آن چه که از تاریخ زندگانی اشعث بر می‌‌آید حسادت دیرینه‌ای است که بین او و شرحبیل بن سمط کندی از بزرگان یمامه از زمان عمر وجود داشته است. تا زمانی که در صفین نیز  شرحبیل در سوی معاویه ایستاد و اشعث در سپاه علی.(۳۰)

وقتی اشعث وارد بر علی شد، حضرت شخص دیگری را به ریاست کندیان انتخاب کرد و این موجب ناراحتی اشعث شد و این موجب طمع معاویه در او شد. هنگامی که معاویه از جریان اشعث آگاه شد، مالک بن هبیره را فرا خواند و گفت: « چیزی به اشعث بگو تا او را نسبت به علی برآشوبد». مالک بن هبیره که شاعری از اهل کنده بود اشعاری چند برای او فرستاد و ضمن آن مقام اشعث را در مقابل حسان ستود و کوشید عزل او را از ریاست و سروری امری ناپسند و ناروا نشان داده و حمیت قومی و قبیله­‌ای او را برانگیزد.(۳۱)

تمایل به علی و تمکین های زودگذر

وقتی شعر مالک به یمانیان رسید، شریح بن هانی گفت:« ای مردم یمن مالک بن هبیره می­‌خواهد بین شما و ربیعه جدایی و شقاق افکند». حسان بن مخدوج با پرچم خود به خانه اشعث رفت و آن را در آنجا برافراشت. اشعث گفت: «این پرچم برای علی بزرگ است لیکن در نظر من از پر خُرد هم سبک­تر است و پناه بر خدا که این شعر بتواند رابطه من و شما را تیره سازد». علی خواست او را به ریاست پیشین بازگرداند ولی نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان اگر آغاز این امر شرافت و ارجمندی بود، فرجام آن ننگ و عار نیست». علی به او گفت: «من تو را مسئولیت خواهم داد.» اشعث گفت: «این به خودت مربوط است.» پس علی او را به میمنه سپاه عراق بر گماشت. (۳۲)

دلاوری و جنگ‌آوری اشعث

لشکر شام قبل از رسیدن لشکر علوی بر شریعه فرات مسلط شده بود و مانع از دسترسی آنان به آب شده بود. در این اثنا یکی از افراد قبیله‌اش شعری در مدح دلیری و شجاعت اشعث می‌خواند، وقتی اشعث در میان آنان است نگرانی ای از جانب دستیابی به آب ندارند. اشعث پس از شنیدن این اشعار شبانه نزد علی شتافت و گفت: «ای امیر مؤمنان آیا رواست که خصم آب فرات را بر ما ببندد در حالی که تو در میان ما هستی و شمشیرهای آخته داریم؟ سوگند به خدا یا به آب دست می‌­یازیم و یا جان بر سر آن می­‌بازیم. اشتر را با سپاهیانش به حال آماده­ باش درآور تا گوش به فرمان اوامرت باشند». علی گفت:« این با خودتان است». اشعث به سوی مردم بازگشت و بانگ برآورد: «هلا ای مردم، هرکس جویای آب و یا طالب مرگ است بامدادان به من ملحق شود، زیرا من فردا به سوی آب می‌روم.» همان شب دوازده هزار جنگاور از قبیله کنده و قحطان به او پیوستند.(۳۳)

از سوی دیگر علی اشتر را فراخواند و گفت: « چرا با وجود تو و اشعث آن­ها نظرشان را بر من تحمیل کردند؟» اشعث گفت: «من کار بدی مرتکب شدم. می­‌کوشم آن را جبران کنم». پس قبیله کنده را جمع کرد و گفت: «ای گروه کنده امروز مرا رسوا و خوار مسازید، من به وسیله شما شامیان را می­‌کوبم». تعدادی پیاده همراه او به راه افتادند.(۳۴)

نظر مداوم معاویه بر اشعث

سپس معاویه برادرش عتبه بن ابی­ سفیان را فراخواند و گفت: « برو با اشعث بن قیس دیدار کن. زیرا اگر او خرسند شود توده مردم نیز راضی خواهند شد. عتبه مردی سخنور بود. عتبه به سوی اشعث رفت و او را صدا کرد. مردم گفتند: «ای ابا­محمد این مرد تو را می‌­خواند.» اشعث گفت: « بپرسید که او چه کسی است؟» گفت: «من عتبه بن ابی‌­سفیان هستم». اشعث گفت: «جوانی است ثروتمند و ناچار باید دیدارش کرد». پس به سوی او رفت و گفت:«چه می­‌خواهی عتبه؟» گفت: «ای مرد، اگر معاویه بخواهد جز علی با کسی ملاقات کند، آن کس تو هستی. تو رئیس مردم عراق و سرور یمانیان هستی و تو رابطه خویشاوندی و کار با عثمان داری، تو نظیر دیگر دوستانت نیستی. زیرا اشتر عثمان را کشته است و عُدیّ مردم را به قتل او برانگیخت و شریح و زحر بن قیس چیزی جز هوس‌­ها نمی­‌شناسند. لیکن تو از روی بزرگواری از مردم عراق حمایت کردی و از روی تعصب با مردم شام جنگیدی. سوگند به خدا ما می‌­دانیم که تو چه می­‌خواهی. ما تو را به رها کردن علی و دوستی با معاویه دعوت نمی‌کنیم، لیکن از تو می­‌خواهیم که ما را نابود می‌سازی که صلاح تو و ما در این است».(۳۵)

سخن دوپهلوی اشعث در جواب معاویه

اشعث در پاسخ گفت: «ای عتبه، اما این که گفتی معاویه فقط علی را دیدار می­‌کند، باید بگویم که اگر مرا دیدار کند نه عظمتی برای من در بر دارد و نه حقارتی برای او. پس اگر دوست داشته باشد که بین او و علی مجلسی ترتیب دهم، این کار را خواهم کرد. اما این که گفتی من رئیس مردم عراق و سرور یمانیان هستم، باید بگویم رئیس و سرور کسی را گویند که مُتَّبَع باشد و او علی است. اما این که گفتی من با عثمان پیوند خویشی و عملی داشته‌­ام باید بگویم که به خویشاوندی او سرافرازم می­‌کند و نه عملش عزتی برایم می­‌آورد. اما درباره مذمت دوستانم باید بگویم که این سرزنش و عیب­‌جویی تو را به من نزدیک نمی­‌کند و مرا از آن­ها دور نمی­‌سازد. اما دفاع من از عراق به خاطر این است که آدمی هرجا منزل گزیند از آن دفاع می‌­کند. اما ریشه­ کن نکردن شما به من مربوط نیست و شما در این ­باره به من نیازی ندارید. به زودی در این ­باره نظر خواهیم داد، اگر خدا بخواهد». وقتی معاویه این خبر را شنید به عتبه گفت: «با او ملاقات مکن، زیرا علی در نظر او بزرگ است. گرچه اظهار صلح کرده است».(۳۶) اشعث در این دیدار در حقانیت راه خود تردید می‌کند و باب امکان مصالحه و گفتگو را بین علی علیه السلام و معاویه باز می‌کند.

خستگی اصحاب و فرصت‌طلبی دشمن

به تدریج اشعث بن قیس و برخی دیگر اصحاب از جنگیدن خسته شدند و بدین گونه به سخن می‌آیند و دشمن شکست خورده را یاری می‌دهند. اشعث گفت: «ای مسلمانان دیدید که چه بر شما سپری شد. در آن حادثه مردم عرب هلاک شدند. سوگند به خدا هرگز در طول عمرم به چنین ایامی برخورد نکرده­‌ام. هلا ای مردم، باید کسانی که این رویداد عظیم را نظاره کرده­‌اند دیگران را مطلع کنند. اگر ما به جنگ ادامه دهیم، نسل عرب از عرصه گیتی برافکنده خواهد شد. لیکن به خدا سوگند یاد می‌­کنم که این سخنانم نه از روی بیم از مرگ است، بلکه از زنان و فرزندانی بیمناکم که بی­‌سرپرست می­‌مانند. پروردگارا خود می­دانی که من به قوم و عشیره­‌ام می‌­نگرم و بر تو توکل می‌­کنم و از تو توفیق می‌جویم. و هر نظر و فکری امکان راستی و ناراستی دارد. هرگاه خدا اراده کند آن را بر بندگانش جاری می‌­سازد، خواه خرسند باشند یا نا­خرسند. سخنم را گفتم و از خدا آمرزش می­‌جویم».

جاسوسان معاویه او را از سخنان اشعث آگاه ساختند. وی گفت: «به خدای کعبه راست می­‌گوید. اگر فردا دوباره جنگ ادامه پیدا کند، رومیان بر زنان و فرزندان ما گستاخ شوند و ایرانیان بر زنان و کودکان عراق دست­ اندازی کنند. این مرد_ اشعث_خردمند و اندیشمندی است. قرآن­‌ها را بالای نیزه کنید».(۳۷)

اختلاف یاران علی در مورد ادامه جنگ

بزرگ قبیله کنده یعنی اشعث بن قیس بیش از هر کس سخن از خاموش کردن آتش جنگ و گرایش به آشتی به میان آورد. بزرگ عراق یعنی اشتر طرفدار سرسخت جنگ بود. لیکن دردمندانه سکوت اختیار کرده بود. اما سعید بن قیس گاه به این طرف و گاه به آن طرف می­‌گرائید. مردم حرکت کرده گفتند: «آتش جنگ ما را به کام خود درکشیده است و مردان کشته شده‌­اند.» گروه قلیلی گفتند: «ما همچنان خواهیم جنگید.» لیکن همین تعداد قلیل نیز از سخن خود بازگشتند و هم‌صدا با اکثریت مردم ندای صلح و دوستی سردادند.(۳۸)

خطبه علی

در غیاب عمار کسی نیست تا حق را یاری کند و مالک نیز از ترس جان علی برگشته است. خود حضرت  برخاست و گفت: «هماره من با شما همراه بودم تا جنگ شما را فرا گرفت و رهاتان کرد. لیکن دشمن را همچنان اسیر خود ساخته است. خصم بیش از شما دچار صدمه و زیان گشته است. بهوش باشید که دیروز امیر­مؤمنان بودم و امروز مأمورم. دیروز بازدارنده بودم و امروز بازداشته شده. شما زندگی را می­‌جوئید و من نباید بر خلاف میل شما رفتار کنم».(۳۹)

اندرز اشعث در توقف گردونه جنگ

اشعث بن قیس خشمگین برخاست و گفت: «ای امیرمؤمنان ما برای تو امروز همان یاران دیروز هستیم. پایان کار ما چون آغاز آن نیست. هیچ­کس دوست­ تر از من نسبت به مردم عراق و دشمن­‌تر از من نسبت به شامیان نیست. پس حکمیت قرآن را بین ما و آن­ها بپذیر که تو بدان سزاوارتر از آن­ها هستی. مردم طالب بقاء هستند و هلاکت را دوست نمی­‌دارند.» علی گفت: «این امری است که باید در آن نیک نگریسته شود».(۴۰)

قبول حکمیت از طرف مردم

اشعث بن قیس نزد علی آمد و گفت: «ای امیر­مؤمنان، می‌­بینم که مردم از اجابت دعوت به حکمیت قرآن شادمان و خرسند شده­‌اند. اگر بخواهی نزد معاویه می‌­روم تا از او بپرسم چه می­‌خواهد.» گفت: «اگر می­‌خواهی برو.» اشعث نزد معاویه رفت و گفت: «ای معاویه چرا این قرآن‌­ها را برافراشته‌­ای؟» گفت: «تا ما و شما به حکم قرآن بازگردیم. پس از میان خود مردی را که به او خرسند هستید انتخاب کنید و ما هم مردی را برمی‌­گزینیم. سپس می‌­خواهیم که آن دو بر اساس حکم قرآن عمل کنند و به هر نتیجه‌­ای رسیدند ما از آن­ها پیروی می­‌کنیم». اشعث گفت: « این کار حقی است». پس نزد علی رفت و از سخنان معاویه گزارش داد.(۴۱)

تحمیل‌گری اشعث به حضرت

زمانی که امیرالمومنین می‌خواهد ابن عباس را به نمایندگی برای حکمیت اعزام کند.اشعث بنای مخالفت می‌گذارد و می‌گوید: «نه، به خدا سوگند تا قیام قیامت ممکن نیست دو تن که هردو از قبیله مضر[ تیره قریش]باشند، میان ما حَکَم شوند. اینک که آنان مردی مضری را تعیین کرده­‌اند، تو مرد یمنی را بر این کار بگمار.»

علی گفت: «می­‌ترسم یمنی شما فریب بخورد و نسبت به او خدعه شود که عمروعاص اگر نسبت به کاری میل و هوس داشته باشد خدا را در نظر نمی­‌گیرد». اشعث گفت: «به خدا سوگند اگر یکی از آن دو یمنی باشد و به چیزی که آن را خوش نمی­‌داریم حکم کند، برای ما بهتر از این است که آن دو مضری باشند و به چیزی که دوست داریم حکم کنند».(۴۲)

اشعث پیغام‌آور صلح‌نامه حکمیت

پس از نوشتن صلح‌نامه بین حکمین، اشعث در میان مردم طومار صلح را گشود و بر آنان می­‌خواند. بر سپاه و مردم شام گذشت و طومار را خواند. آنان بدان خشنود گشتند. سپس بر سپاه و مردم عراق گذشت و صلح‌نامه را به ایشان عرضه داشت.(۴۳)

مشاجره با حضرت در باره نظرات ایشان

زمانی که حضرت در حال ملامت کوفیان بود که چرا از جای برنمی­‌خیزند و کُندی می‌کنند که اشعث گستاخانه به ایشان گفت: تو هم همان کار را بکن که پسر عفان کرد (بنشین در خانه تا شورشیان بیایند و تو را بکشند) و آن حضرت جوابش را داد که کار او رسوائی بود و از کسی که دین ندارد صادر می­‌شود. به خدا کسی که دشمن را بر خود تسلط دهد تا گوشت او را تکه تکه کند و استخوانش را در هم شکند و پوستش را بکند و خونش را بریزد، هر آیینه سست است و دل از کف داده، تو خود باید چنین باشی اگر بخواهی.(۴۴)

به‌روایت عماد بن عبد الله اسدی که گوید: من روز جمعه در مسجد نشسته بودم و علی(ع) بر فراز منبری از آجر خطابه می­‌خواند و ابن صوحان پای منبرش نشسته بود، اشعث آمد و پا بر گردن مردم می­‌گذاشت و می­‌گذشت تا برابر آن حضرت رسید و گفت: «ای امیر­مؤمنان این گروه سرخ­پوستان بر ما تازیان به تو غلبه کردند و مقربان حضرت تو شدند».

 آن حضرت خشم کرد و ابن صوحان گفت: «البته علی امروز بیانی کند که پرده از چهره عرب بردارد و آنچه نهان است عیان شود» و علی علیه السلام فرمود: «کیست که عذر مرا نزد این شکموهای گنده بی‌­فایده بخواهد، که یکی از آنها پیش ‌‌‌‌می‌­آید و بر روده‌های خود زیر و رو ‌می‌­شود (و از باد شکم سخن می‌­گوید) و مردمی هم آفتاب می‌خورند برای ذکر خدا!»(۴۵)

علی علیه ­السلام برای خطبه خواندن برخاست و موضوع حکمیت را متذکر شد و این پس از پایان کار خوارج بود. مردی از اصحابش برخاست و گفت: نخست ما را از حکمیت منع فرمودی و سپس به آن فرمان دادی و نمی‌­دانیم کدام کار تو درست‌­تر بود! علی علیه­‌السلام دست بر هم زد و فرمود: آری این سزای کسی است که دوراندیشی را رها کند. اشعث به امام گفت:این سخن به زیان توست نه به سود تو. امام در پاسخ فرمود: تو چه می­دانی که چه چیزی به زیان من است و چه چیزی به سود من، نفرین و لعنت خداوند و نفرین‌­کنندگان بر تو باد.(۴۶)

بازداشتن مردم و حضرت از جنگ دوباره با معاویه

سند به ابی وداک می‌­رسد که چون علی بن ابی طالب از جنگ خوارج فارغ شد، در نهروان میان مردم به سخنرانی پرداخت، خدا را سپاس گفت و چنانچه شاید ستود و آن گاه فرمود:  «اما بعد راستی که خدا به شما نیکی‌ها کرد و یاری شماها را عزیز داشت، پس هم­ اکنون به سوی دشمن شامی خود روی آورید!»

آنان در مقابل حضرت برخاستند و گفتند: «ای امیرمؤمنان تیرهای ما به پایان رسیدند و شمشیرهای ما کند شدند و از جا به درآمدند و بیشتر نیزه‌ها هم تکه تکه شدند، ما را ببر به شهر خودمان کوفه تا به بهترین وجهی آماده نبرد شویم و بسا که امیر مؤمنان به جای آنان که از دست دادیم و نابود شدند افراد دیگری بر شماره ما بیفزاید که برابر دشمنان خود نیرومندتر باشیم.» سخن­گوی مردم در آن روز اشعث بن قیس بود.(۴۷)

هزینه‌سازی و فرصت‌سوزی برای حضرت از سوی اشعث

یک زمانی در مباحثات با امام علیه السلام به ایشان گفتند که از حکمیت توبه کن! حضرت فرمود: «من از هر گناهی که کرده‌ام توبه می‌­کنم.» شش هزار نفر از خوارج کاسته شد، ولی اشعث برای اینکه اجمال سخن حضرت کارساز نشود و از سوی دیگر در شهر شایع شده بود که حضرت از پذیرش حکمیت برگشته است بر ایشان وارد شد و مستقیم در مقابل جمع سؤال کرد که نظر حضرت در مورد داوری چیست و آیا از نظر قبلی خود برگشته است. حضرت برخاستند و فرمودند: «هرکس چنین پندارد که من از موضوع داوری و اعتقاد به حکمیت برگشته‌­ام دروغ گفته است و هر کس پذیرش آن را گمراهی بداند گمراه شده است». در این هنگام بود که خوارج از مسجد بیرون رفتند و بانگ برداشتند که «داوری جز برای خدا نیست».(۴۸)

تلاش برای ترور حضرت علی علیه السلام

به روایت نعمان بن سعد که گوید: علی (ع) را دیدم که می­‌فرمود: کجاست آن ثمودی؟ و اشعث از در آمد پس آن حضرت مشتی ریگ برگرفت و بر روی او زد که به خون انداختش و اشعث شتابانه گریخت، مردم با او شتابانه گریختند و می‌­فرمود: «نابود باد این چهره نابود باد این چهره!»

مترجم این روایت را احتمال بر آن می‌­دهد که اشعث در هماهنگی با خوارج به دنبال قتل حضرت بوده است که در اشاره صفت ثمودی نسبت به قاتل ناقه صالح به اشعث داده است و چون جمع را به دنبال خود داشته که حضرت به ایشان حمله برده­‌اند.(۴۹)

عبدالرحمن بن ملجم مرادی ده روز مانده به آخر شعبان سال ۴۰ به کوفه آمد و در منزل اشعث بن قیس ساکن شد و نزد او یک ماه شمشیر خود را تیز می کرد.(۵۰)

ابوالفرج می‌گوید: در آن شب ابن ملجم با اشعث بن قیس در یکی از گوشه‌های مسجد خلوت کرده بود و حجر بن عدی از کنار آنان گذشت و شنید که اشعث به قیس می گوید: بشتاب و هر چه زودتر کار خود را انجام بده که سپیده دم رسوایت می‌سازد. (۵۱)

نتیجه گیری

آن چه که از تأمل و درنگ در ماجرای اشعث بن قیس و عمار بن یاسر به دست می‌آید، عاقبت الامر چنین رفتارهایی است. آن هایی که از ابتدا خود را در اختیار امام بر حق قرار می‌دهند به سعادت ابدی خواهند رسید و آنانی که نسبت به امام خویش به تحمیل‌گری و تقدم حب و بغض‌های شخصی حتی در مسیر حق می‌افتند، قابلیت شریک شدن در خون و قتل امام زمان خویش را می‌یابند. شاید چنین گفتار و نتیجه‌ای بلند پروازانه‌تر از متن تحقیق باشد، اما جرأت و جسارت ناشی از جهل گاهی قابل تحمل است و آن اینکه ظهور حضرت حجت آخرین ذخیره خدا بر زمین موقوف بر رشد و تولید چنین نخبه‌هایی است که در برابر امام خویش محو و محض اطاعت هستند. شیعیانی که در روایات شیعه تنوری و امثالهم در مورد ائمه دیگر نیز شاهد حضور اقلی آنها هستیم.

هم اکنون در جامعه ایران نیز نخبگان و یارانی را می‌بینیم، که بر همه وابستگی‌های قبیله‌ای و قومی خویش غلبه می‌کنند و صرفا در راه کارگشایی از منظورات و منویات ولی زمان و امام جامعه سر از پا نشناخته و جان و مال و آبروی خویش را فدا می‌کنند و مومنانه در این مسیر با صلابت و صراحت قلم می‌زنند و سخن می‌گویند و در نهایت شمشیر می‌زنند. از سوی دیگر نخبگان و یارانی که با سخنان دوپهلو و توجیهات خودساخته به دنبال یافتن راه حل مشکلات از جیب خودشان هستند و این سبب طمع دشمن در آنها شده و بازیچه شدن را حتی زمانی که علم بدان دارند نیز ادامه می‌دهند. اما خدا نکند روزی برسد که بخواهند پا را بیش از این فراتر بنهند.

جلوگیری از چنین تعدی‌ای جز در گرو بصیرت عموم مردم نسبت به نخبگان تحمیل گر نیست. نخبگانی که نظرات غلط خود را مکرر در مکرر بر امام جامعه تحمیل می‌کنند و حتی زمانی که اشتباه بودن نظرات آنها مکشوف می‌شود، از چنین رویه‌ای دست بر می‌دارند. عموم مردم باید بدانند که چنین نخبگانی اگر فرصت پیدا کنند ممکن است به قتل ولی جامعه دست یازند و این نباید چندان عجیب باشد که سرور مومنان و متقین  علی علیه السلام مقتول چنین جریانی شد.

۱ . احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران:۱۳۵۶، ص ۸۹

۲. ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۱، تهران: ۱۳۷۲،ص۱۲۸

۳ . ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشرنی، جلد۳ ، تهران: ۱۳۷۲، صص۲۵-۲۸

۴ . ابواسحاق ثقفی، الغارات ، ترجمه حاج شیخ محمدباقر کمره‌ای، بی جا، ۱۳۵۶ ، ص۵۲

۵ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا، ص ۱۰۷

۶ . احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران:۱۳۵۶،ص ۴

۷ .پیشین، ص ۱۸

۸ .  ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۱ ، تهران: ۱۳۷۲،ص۳۹۲

۹ . پیشین، ص۹۱

۱۰ . پیشین، ص۱۰۲

۱۱ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا، ص ۱۳

۱۲ . ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۳ ، تهران: ۱۳۷۲، ص۲۷۳

۱۳ . ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۶ ، تهران: ۱۳۷۲، ص۱۰

۱۴. ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۱، تهران: ۱۳۷۲، ص۳۰۴

۱۵ . ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۳ ، تهران: ۱۳۷۲، ص۲۹۷

۱۶ .پیشین،ص۶۷

۱۷ . نصربن مزاحم منقری، واقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص۶۴

۱۸ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا،ص ۶۷                                                                  

۱۹ . نصربن مزاحم منقری، واقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص ۱۷۰

۲۰ . نصربن مزاحم منقری، واقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص ۱۸۲

۲۱ .۹۱ عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا،ص ۹۱                                                                  

۲۲ . نصربن مزاحم منقری، واقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص۱۷۲

۲۳ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا، ص۸۹

۲۴ . پیشین ،ص ۹۱

۲۵ . نصربن مزاحم منقری، واقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص ۱۷۵

۲۶ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا،ص ۹۲

۲۷ . پیشین،ص ۱۴۴

۲۸ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴،ص ۳۱

۲۹ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۳۲

۳۰ . عزالدین علی ابن لاثیر،کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج ۴، شرکت سهامی چاپ، بی جا بی تا،ص ۴۱

۳۱ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۹۱

۳۲ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۹۱

۳۳ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۱۰۵

۳۴ . پیشین، ص ۱۱۴

۳۵ . پیشین، ص ۱۹۹

۳۶ . پیشین، ص ۲۰۰

۳۷ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص۲۲۵

۳۸ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۲۲۷

۳۹ . همان

۴۰ . همان

۴۱ . پیشین، ص۲۳۴

۴۲ .ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۱، تهران: ۱۳۷۲، ص ۴۳۳

۴۳ . نصربن مزاحم منقری، وقعه صفین، ترجمه کریم زمانی، نشر رسا، تهران: ۱۳۶۴، ص ۲۴۲

۴۴ . ابواسحاق ثقفی، الغارات ، ترجمه حاج شیخ محمدباقر کمره ای، بی جا، ۱۳۵۶،ص۲۴۰

۴۵ .پیشین، ص ۲۴۱

۴۶ . ابن ابی الحدید،جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه،مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد۱ ، تهران: ۱۳۷۲ص، ۳۴۴

۴۷ . ابواسحاق ثقفی، الغارات ، ترجمه حاج شیخ محمدباقر کمره ای، بی جا، ۱۳۵۶

۴۸ . ابن ابی الحدید، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، مهدوی دامغانی، محمود، نشر نی، جلد ، تهران: ۱۳۷۲، ص ۳۹۲

۴۹ . ابواسحاق ثقفی، الغارات ، ترجمه حاج شیخ محمدباقر کمره ای، بی جا، ۱۳۵۶،ص۲۴۴

۵۰ . احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران:۱۳۵۶،  ص۱۳۸

۵۱ .۲۵۲جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدیدجلد۳


لطفا در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارید
لینک کوتاه: https://ayyam.ir/2235

چاپ نوشته


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برگزیده‌ها



تازه‌های شبکه‌های اجتماعی