گفتاری از دکتر علی سروش

راهکاری برای رسیدن به الگوی تربیت انقلابی

۹۹/۰۴/۵، ۸:۳۶ ق٫ظ

مدل‌های تربیتی موجود در نهایت به ‌دنبال جذب مخاطب علاقه‌مند به انقلاب اسلامی هستند و هدف ارتقای فرد یا افراد جامعه برای بازتولید انقلاب اسلامی نیست. عمده‌ طرح‌های تربیتی ما رویکرد انتقادی و اعتقادی دارند، در حالی که مساله‌ی اصلی انقلاب اسلامی، فهم اجتماعی از اسلام بود.

به گزارش «ایام»؛ متن پیش‌رو گفتاری است از دکتر «علی سروش»؛ فعال فرهنگی با موضوع «الزامات تربیت نیروی انقلابی در دهه آینده» که در هشتمین نشست گفتار عصر در حسینیه هنر مشهد مطرح شد. سروش در این نشست با ذکر ظرفیت‌های داخلی و بین‌المللی انقلاب اسلامی به بررسی فرصت‌های تربیتی انقلاب اسلامی پرداخت:

برخلاف خیلی از انقلاب‌ها که کار سیاسی و نظامی در آنها مهم است، انقلاب اسلامی در واقع یک انقلاب فرهنگی است و قبل از اینکه در آن یک انقلاب سیاسی رخ بدهد یک انقلاب تربیتی و درونی رخ داده است.

در واقع فرمایش حضرت امام است که می‌گویند: «پایه‌ی پیروزی انقلاب، یک انقلاب درونی است که در ملت ایران و در آدم‌های انقلابی رخ داد». جمله امام به این معنا است که این ملت ابتدا در معنوی، با خواست و عنایت خدای تبارک و تعالی منقلب شد و جوان‌ها از آن حال سابق به یک حال اسلامی برگشتند و فهمیدند که اسلام چه باید باشد و چه باید بکند و به دنبال آن انقلاب حاصل شد. در واقع پایه انقلاب ایران، یک انقلاب تربیتی است که درون انسان‌ها رخ می‌دهد. ما در انقلاب بهترین الگوی کار تربیتی را تجربه کرده‌ایم و این تحول در ملت در دو بخش درونی و بیرونی رخ داد.

انقلاب درونی، زمینه و مقدمه انقلاب بیرونی

در ادبیات امام و رهبری، دو کلیدواژه وجود دارد و به تعبیر آقا مدل کل انبیاء همین بوده: انقلاب درونی و انقلاب بیرونی. یعنی همیشه ابتدا یک انقلاب درونی رخ داده و یک انقلاب انسانی که حاصل آن یکسری انسان‌های انقلابی بوده که به انقلاب اسلامی منجر شده است. چه در صدر اسلام و چه در دوران ما این الگوی کلی در انقلاب اسلامی وجود داشته. حضرت رسول هم وقتی آمدند ابتدا مردم را متحول کردند و بعد نظام‌سازی اتفاق افتاد. ولی متاسفانه این الگو نتوانسته خودش را تبیین کند، به یک صورت روش‌مند و علمی دربیاید و تبدیل به یک گفتمان شود و استمرار داشته باشد که این موضوع به ناکارآمدی سیستم تربیتی ما و مدل آموزش و پرورش‌مان برمی‌گردد.

این نقص سیستم آموزشی، ناشی از کم‌کاری در فضای نظری است. همچنان بعد از ۴۰ سال، یا مدل‌های غربی را کپی می‌کنیم یا آزمون و خطا می‌کنیم، بدتر اینکه حتی در فضای علمی هم ایده‌پردازی قوی صورت نگرفته است تا الگو و مدل تربیت انقلابی مشخص شود. اگر هم حرفی زده شده است ناظر به مسائل انتزاعی است. تجربه به الگو تبدیل نشده است.

تربیت باید امتداد عینی و اجتماعی داشته باشد

طرح ولایت و حلقه صالحین و… اگرچه تلاش می‌کنند به حوزه تربیت ورود کنند، آنچنان موفق نبوده‌اند چرا که به پرورش گلخانه‌ای روی آورده‌اند. حال آنکه بر اساس فرمایشات رهبری تربیت اجتماعی باید در رأس امور تربیتی قرار بگیرد و تربیتمان باید امتداد عینی و اجتماعی داشته باشد که یک تربیت هزینه‌دار و نیازمند فعالیت و تلاش است.

انقلاب اسلامی، بدون شک یک مدل تربیتی دارد که در ابتدای انقلاب و از دوران جنگ تا به امروز توانسته موفق باشد. امروز هم شهید حججی‌ها و انسان‌های انقلاب دارند تربیت می‌شوند. ولی مساله این است که آیا تربیت انسان‌های انقلابی، به یک قاعده تبدیل شده و به تعبیر رهبری، آن کارخانه انسان‌سازی راه افتاده است؟ آن کارخانه انسان‌سازی اگر صورت بگیرد به صورت میلیونی باید انسان‌ها تربیت بشوند.

هنر امام، معرفی و عملیاتی کردن اسلام به صورت اجتماعی بود

رهبری در کتاب طرح کلی اندیشه‌های اسلامی در قرآن، نظریه پردازی مفصلی در بحث نبوت و تربیت اجتماعی می‌کند. دغدغه‌ی رهبری در این کتاب، این است که ما قرآن و عقاید اسلامی را به صورت اجتماعی بفهمیم. هنر حضرت امام این بود که توانست اسلام را به صورت اجتماعی معرفی و عملیاتی‌ کند. اگر ما اسلام را اجتماعی نفهمیم طبیعتاً حکومت اسلامی معنائی ندارد.

نگاه اجتماعی؛ یکی از شاخص‌های تربیت انقلابی است که متاسفانه در نظریه‌پردازی‌های حوزه تربیت مغفول مانده. در واقع امتداد عینی و اجتماعی کار تربیتی، یک تحول اجتماعی را رقم می‌زند. تربیت انقلابی یک تربیت هزینه‌دار است و گوشه مسجد نشستن و موعظه کردن را، نمی‌توان یک تربیت انقلابی دانست که آقا اشاره می‌کنند تا هزینه ندهی تربیت صورت نمی‌گیرد.

مسئله اصلی انقلاب، فهم اجتماعی از اسلام بود

اکثر مدل‌های تربیتی ما صرفا یک سری معلومات و راه‌کارها را به متربی آموزش می‌دهند تا بعد به‌دردش بخورد و برای مسائل فعلی هیچ برنامه‌ای ندارند. آسیب دیگر این است که مدل‌های موجود در نهایت به‌دنبال جذب مخاطب هستند، آن‌هم مخاطب علاقه‌مند به انقلاب اسلامی و هدف ارتقای فرد یا افراد جامعه برای بازتولید انقلاب اسلامی نیست. عمده‌ی طرح‌های تربیتی ما رویکرد انتقادی و اعتقادی دارند، در حالی که مساله‌ی اصلی انقلاب اسلامی، فهم اجتماعی از اسلام بود. سوم اینکه دوره‌های تربیتی ما عمدتا طولانی‌مدت است، مدام باید آدم را زیر نظر بگیرند حال آنکه در انقلاب اسلامی فرد در یک فرصت کوتاهی تحول می‌یابد و رشد می‌کند.

مدل‌های مرسوم، عمدتا یا رویکرد پاسخ به شبهات و انفعالی دارند و دنبال نیروی فعال که انقلاب را ببرد جلو نیستند، یا اینکه رویکرد اعتقادی کلامی و فلسفی دارند، در حالی‌که مسئله‌ای که انقلاب اسلامی با آن درگیر است، فهم اجتماعی از اسلام بود. رویکرد سوم در مدل مرسوم هم کلاس‌محوری آن است و مطالعه در آن جایگاه خاصی ندارد، و کلاس جایگزین مطالعه و تلاش دانشجو می شود.

مهمترین و مفیدترین منابع برای تدوین متون تربیتی، آثار امام خمینی و رهبر انقلاب است. قطعا بهترین مدل‌های تربیتی برای انقلاب را راهبران اصلی آن می‌توانند ارائه بدهند و نباید به سراغ منابع دست‌دوم برویم و روی اینکه از کدام یکی استفاده کنیم بحث و دعوا راه بیندازیم.

توجه به بازتولید مفاهیم و ادبیات اسلام انقلابی

الگوی تربیتی انقلاب همین الان هم دارد جواب می‌دهد و خروجی‌هایش امثال شهید حججی و احمدی روشن هستند. پس باید در حوزه علمی و نظری این الگو را استخراج کنیم. باید از ظرفیتی که در تجربه‌های عرصه انقلاب و جنگ وجود دارد، استفاده کنیم. شهید همت‌ها، باکری‌ها، فهمیده‌ها در این سیستم تربیت شدند. وصیت‌نامه شهدا بهترین منبع بررسی چگونگی رخ دادن این اتفاق است. در واقع همه شهدای ما به تعبیر رهبری، «جوان مومن انقلابی» هستند که هر کدام ظرفیت مطالعه و استخراج و طراحی یک مدل تربیتی دارند. سومین راهبرد این‌که تجربه‌های موفق تربیتی در سطح کشور مثل تجربه مدرسه انقلاب در قم را رصد و تکثیر کنیم. چهارم اینکه پله اول تربیت انقلابی، اسلام انقلابی است که انسان انقلابی تولید می‌کند و انسان انقلابی، انقلاب می‌کند، پس باید به بازتولید مفاهیم و ادبیات اسلام انقلابی توجه کنیم، چه در حوزه مفهوم سازی و ادبیات سازی و چه در حوزه تولیدات رسانه‌ای.


لطفا در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارید
لینک کوتاه: https://ayyam.ir/6332

چاپ نوشته


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برگزیده‌ها



تازه‌های شبکه‌های اجتماعی