کند و کاوی در علل گسست هنر انقلاب و نماز جمعه

۹۹/۰۵/۲، ۴:۳۰ ب٫ظ

ادبیات و هنر در گسترده شدن مخاطب نماز جمعه خیلی مؤثر است. ائمه جمعه و روحانیت را باید به این وادی وارد کرد. چیزی که برای ائمه جماعات اهمیت دارد، این است که خطبه‌ها را پرمحتوا کنند. در دنیای امروز مسئله فقط سخنرانی نیست و آثار ادبی و هنری نقش فراوانی دارد.

مصطفی حریری علل گسست هنر انقلاب و رسانه نماز جمعه

به گزارش «ایام»، متن پیش رو نگاشته مصطفی حریری؛ نویسنده و مستندساز، پیرامون «نسبت فرهنگ و هنر انقلاب با تریبون نماز جمعه به مثابه یک رسانه اجتماعی» است که در شماره ششم دوره جدید سوره (دی ۸۲) چاپ شده است

اشاره

-حاج آقا، «شماره اول سوره» را که در آن مطلبی درباره ائمه جمعه و ادبیات و هنر بود، مطالعه فرمودید؟
+الان آن مطلب یادم نیست…
-به نظر شما ادبیات و هنر انقلاب به معنای مصطلح، اصلاً جایگاهی برای تبلیغ در نمازجمعه دارد؟
+نماز جمعه هر چیز خوبی را تبلیغ می‌کند.
-چند نفر از نویسندگان خوب انقلاب را می‌شناسید؟
+بله ؟! (تکرار سوال) الان چیزی در ذهنم نیست، ولی آشنایی زیاد داریم.
-می‌توانید از داستان‌نویس‌ها و رمان‌نویس‌های انقلاب، تعدادی را نام ببرید؟
+الان در ذهنم نیست…. یادم نیست!
-از فیلمسازها چطور؟
+نه از آن‌ها نمی‌شناسم.
-آیا در مجموعه کارهای انقلاب، فیلم خوبی نظرتان را جلب کرده است که بشود از آن حمایت کرد؟
+من ندیدم، نه !
-اصلا فیلم می‌بینید؟
+نه!
-فکر نمی‌کنید اطلاعات ائمه جمعه ما در این زمینه مقداری ضعیف است؟
+بله، خیلی ضعیف است (با تاکید خیلی!)
-دلیلش چیست؟
+دلیلش این است که این آقایان در وادی تقوا و ایمان و این چیزها بوده‌اند؛ البته ایمان و تقوا منافی این چیزها نیست، اما کارشان نبوده است.

***
علل گسست هنر انقلاب و رسانه نماز جمعه

پس از یک ماه از انتشار شماره اول که در آن مطلب ائمه جمعه، هنر و ادبیات درج شده بود، با روابط عمومی شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه کشور تماس گرفتیم و پرسیدیم نظر آقایان عضو شورا در مورد «سوره» چه بود؟ گفتند استقبال کردند؛ خوب بود، تشکر کردند. گفتیم انتقادی، پیشنهادی، چیزی؟ گفتند هیچی! سوره را به هر کدام از آقایان دادیم گفتند، خوب است و تشکر کردند. آن همه انتقادهای تند و راهکارهای بدیع را که فکر می‌کردیم شق‌القمر کند، فقط یک کلمه خوب است متشکریم، تمام کرد.

***

چند وقت بعد، سراغ یکی از عزیزان رفتیم و گفتیم برای شماره آینده‌مان می‌خواهیم موضوع را پیگیری کنیم، اما هیچکدام از آقایان شورای سیاست‌گذاری التفاتی نمی‌کنند. انگار نه انگار که بالاخره متولی این نهاد که چهار پنج میلیون مخاطب دارد، این آقایان هستند. ایشان گفتند البته از من نشنیده بگیرید، واقعیت نشریه شما یک طوری است! گفتیم چطوری است؟ گفتند بیایید صادق باشیم، واقعا شما چه هدف سیاسی‌ای را از این مصاحبه‌ها و طرح
موضوعات دنبال می‌کنید؟ مثلا وقتی روزنامه فلان با ائمه جمعه مصاحبه می‌کند، ما می‌دانیم این می‌خواهد ائمه جمعه را خراب کند ولی هنوز از مجموعه مقالات اسوره سر در نیاورده‌ایم که مجله شما چه هدف سیاسی‌ای را دنبال می‌کند، به آقایان حق بدهید مصاحبه نکنند. ما هم گفتیم بله…

***

«اوصیکم عباد الله و نفسی بتقوى الله …»
صدای دستفروشی که کنار خیابان بساط کرده را می‌شنوم: هزار تومن حراج…
انبردست، دم‌باریک هزار تومن، فازمتر دویست تومن
آن‌طرف‌تر یک آجیل‌فروش کاسبی می‌کند و آن‌طرف‌تر…

وقتی دارد زیراندازش را روی زمین پهن می‌کند، چشمم به کتاب‌های بسته‌بندی شده کنارش می‌افتد. همین‌طور که کتاب‌ها را روی زیرانداز پخش می‌کند، اسم کتاب‌ها را نگاه می‌کنم: سه جلد از کتاب‌های محمد مددپور، آینه جادوی آوینی، دو جلد کتاب داستان کوتاه از سیدمهدی شجاعی ، کتاب شعر از یوسفعلی میرشکاک و احمد عزیزی.
قیافه‌اش به دستفروش‌ها نمی‌خورد؛ می‌گویم کتاب‌ها را دست‌چین کردی؟ می‌خندد و در حالی که آن‌ها را روی زیرانداز پشت سر هم می‌چیند، می‌گوید: کارم این نیست. فقط برای جمعه‌ها… کتاب نمی‌خواهی برایت پیدا کنم؟
حرف را عوض می‌کنم: پس کاسبی‌ات خوبه؟
-نه، یعنی اصلاً مهم نیست. چند تا از بچه‌های کتابفروش انقلاب آشنا هستند. گفتم حیف این کتاب‌ها خاک بخورند. اگر اینجا فروش نره کجا بره؟! خطبه‌ها به مناسبت‌ها رسیده و در حالی که خودم را جمع جور می‌کنم تا به نماز برسم، به سوالش فکر می‌کنم: واقعا اگر اینجا نه، پس کجا؟

***

 «مخاطب‌شناسی در تبلیغات از اصول فعالیت‌های رسانه‌ای در جهان امروز است. اینکه اربابان رسانه‌ها بدانند چه کسانی به عنوان مخاطبان به رسانه آن‌ها توجه دارند و نیازهای آنان از چه جنسی است، محوریت فراگیرسازی آن فراگیرسازی آن رسانه را تشکیل می‌دهد».

دکتر ابراهیم فیاض؛ جامعه‌شناس ارتباطات و استاد دانشگاه تهران، در این زمینه معتقد است: برخلاف آنچه امروز در برخی رسانه‌های سنتی چون نمازجمعه و منابر و مساجد در جریان است، برای گسترش حوزه مخاطبان و حرکت به سمت فراگیری رسانه‌هایی چون نمازجمعه، باید اصالت را بر مخاطب و نیازهای او قرار داد. این به معنای از دست دادن اصول نیست بلکه پاسخگویی به نیازهای مخاطب است و از دل همین اصول بر می‌خیزد.
فیاض همچنین به خطر سقوط در دام ژورنالیسم زرد رسانه‌ای اشاره می‌کند و می‌گوید: به رغم آنچه برخی می‌پندارند، بروز نبودن باعث کم رنگ شدن سرفصل‌ها و اهداف اصولی می‌شود و به سطحی شدن می‌انجامد.
به طور مثال، همین کاری که چند وقت پیش در نماز جمعه تهران انجام شد و به اصطلاح برای جذابیت آن، در مراسم نماز جمعه به رتبه‌های بالای کنکور جایزه دادند. اگر شما جایگاه نمازجمعه در ارتباطات جهانی را درک نکنید، نتیجه برعکس می‌شود و اگر ندانید مخاطبان شما چه کسانی هستند، همین‌طور.

ابراهیم فیاض علل گسست هنر انقلاب و رسانه نماز جمعه

به اعتقاد وی، مخاطب‌گرایی یعنی باید با هر مخاطب به زبان خودش سخن گفت. برای این تعریف مثال‌هایی را هم ذکر می‌کند: وقتی اصالت با مخاطب باشد، این پیغمبر است که دنبال مردم می‌رود به مردم به دنبال پیغمبر، کتک هم می‌خورد، دندانش هم می‌شکند که مردم را هدایت کند. حتی به دنبال این است که ابوجهل را هدایت کند تا جایی که قرآن خطاب به پیغمبر می‌گوید: «تو می‌خواهی خودت را بکشی؟!» و دست آخر نتیجه می‌گیرد که این بی‌توجهی به واسطه گسست بین ائمه جمعه به طور اخص و علمای دین به طور اعم از فضای جامعه است. فیاض یکی از دلایل دور شدن متولیان رسانه‌های سنتی از فضای جامعه را اختلاف سن متوسط جامعه جوان کشور با آنان می‌داند و از آن به عنوان یک فاجعه یاد می‌کند.
«والله من چون یک مقدار سنم بالاست، نمی‌توانم این چیزهایی که شما می‌گویید بخوانم. آنقدر هم کتاب و مجله و مطلب و گزارش می‌فرستند که ما نه فرصت می‌کنیم و نه حال خواندنش را داریم» همین جملات کافی است که گفت‌وگو را با حاج آقا پایان دهیم.

***

در تعریف یک رسانه – چه سنتی و چه مدرن – سه عنصر اساسی وجود دارد: رسانه، مخاطب و پیام .
در مورد مفهومی که باید به مخاطب رسانه‌ای چون نماز جمعه منتقل شود، حرف‌های بسیاری وجود دارد. بعضی در یک جمع‌بندی به این نتیجه می‌رسند که نماز جمعه کارکردی در حد یک مانور سیاسی دارد که باید آن را در نهایت با یک پوشش خبری خوب، به رخ استکبار جهانی کشید. در مقابل این نگاه حداقلی، دیدگاه‌هایی هم وجود دارد که نقش این رسانه را فراتر از این کارکردها می‌دانند.

حجت‌الاسلام رنجبر؛ امام جمعه وقت لاهیجان با اشاره به دیدگاه دوم، عرفی کردن دستاوردهای دینی و انقلابی را از وظایف نماز جمعه بر می‌شمرد و عدم شکل‌گیری چنین جریانی را یکی از خلاءهای جدی نمازجمعه می‌داند: «من فکر می‌کنم خلاءهایی وجود دارد که متأسفانه به آ‌ن‌ها توجه نشده است. مثلا در زمینه‌های فرهنگی و به منظور عرفی کردن ارزش‌های دینی و انقلابی، نویسنده‌های خوبی در مجموعه انقلاب وجود دارد که به آن‌ها توجهی نمی‌شود؛ در صورتی که این افراد می‌توانند به خوبی در نمازجمعه به جامعه معرفی شوند.»
اما زمانی که از میزان به فعالیت رسیدن این ظرفیت‌ها در نماز جمعه سخن به میان می‌آید و اینکه ایده‌آل‌های موردنظر، تا چه حد با واقعیات موجود تطابق دارد، افسوس می‌خورد: «بدون تعارف باید عرض کنم که در حوزه کار ائمه جمعه، این نگاه حداکثری در حاشیه قرار دارد و یک چیز ذوقی و شخصی است. یعنی اگر کسی هم این نگاه را پیگیری کند، به تناسب ذوق شخصی خودش پیگیری کرده است.»

***
علل گسست هنر انقلاب و رسانه نماز جمعه امام خمینی

«الان مثل زمان انبیاء نیست؛ برای این که انبیاء بتوانند از یک شهری به شهر دیگر (پیام خود را) منتقل کنند، هیچ  وسایلی نبود. رسول اکرم (ص) باید سیزده سال در مکه باشند و نتوانند مطلب‌شان را به حجاز برسانند. لهذا الان (با این وضعیت فرهنگی) حجت بر ما بیشتر است و اهمیت تبلیغ زیادتر». (۱)

«سعی کنید مطالعه کنید که در خطبه‌هایتان چه می‌خواهید بگویید. امیدوارم اسلام به دست شما منتشر شود». (۲)

«اهمیت انتشارات مثل اهمیت خون‌هایی است که در جبهه‌ها ریخته می‌شود: “مدادالعماء افضل من دماء الشهداء” (یعنی) دماء شهدا اگرچه بسیار ارزشمند و سازنده است، لکن قلم‌ها بیشتر می‌توانند سازنده باشند و اصولا شهدا را قلم‌ها می‌سازند و قلم‌ها هستند که شهیدپرورند».(۳)

«شما آقایان باید تبلیغاتی را که دشمنان علیه ما می‌کنند، در نماز جمعه و جماعات جبران کنید».(۴)

***

«حضرت امام رمان “بینوایان” اثر ویکتور هوگو را سه مرتبه خوانده بودند، چرا؟ چون اصل برایشان موضوع‌شناسی بود. حاج احمد آقا(ره) تعریف می‌کرد، زمانی که امام در «درکه» ساکن بودند، تابستان‌ها آنقدر کتاب‌های خارج از دروس می‌خواستند که ما خسته می‌شدیم از بس به شهر می‌آمدیم و از روبه‌روی دانشگاه کتاب می‌خریدیم. مثلا می‌گفتند امام کتاب جواهر لعل نهرو را چند بار خوانده است …»
ابراهیم فیاض نگاه به روز حضرت امام را با موضوع‌شناسی همراه می‌بیند و یکی از دلایل عقب ماندن رسانه‌های سنتی ما از مخاطبان خود را از این نظر بررسی می‌کند.

در عین حال حجت‌الاسلام جلالی؛ امام جمعه خمین یکی از نتایج عدم توجه به موضوع‌شناسی را غفلت از ظرفیت‌های موجود می‌داند. او تاکید می‌کند ظرفیت‌های وسیعی در زمینه‌های مختلف از جمله ادبیات و هنر انقلاب موجود است که متاسفانه ائمه جمعه ما نه تنها از آن‌ها استفاده نمی‌کنند، بلکه در مواردی از وجودشان هم بی‌خبرند:
«ادبیات و هنر (به طور مثال) در گسترده شدن مخاطب نماز جمعه خیلی مؤثر است. به نظرم ائمه جمعه و روحانیت را باید به این وادی وارد کرد. چیزی که برای اهل علم و ائمه جماعات و جمعه اهمیت دارد، فقط این است که خطبه‌ها را پرمحتوا کنند.
در دنیای امروز مسئله فقط سخنرانی نیست و آثار ادبی و هنری نقش فراوانی دارد. فکر می‌کنم ائمه جمعه باید با چنین آثاری (که در جهت ارزش‌های انقلاب است) آشنا شوند و لازمه‌اش آن است که این‌ها به ائمه جمعه برسد.»

جلالی از ستاد ائمه جمعه گلایه می‌کند که چرا در مدت فعالیتش این محصولات فرهنگی را برای ائمه جمعه ارسال نکرده است و بعد با اشاره به این که در دنیای امروز مقولات هنری و ادبی حتی در موضوعات سیاسی هم می‌توانند تاثیرات عمیق تری از خطابه بگذارند، می‌افزاید:
«یک بار نشد فیلمی (یا کتابی) به ما برسد که در مورد ارزش‌های انقلاب باشد و بگویند این را ببینید و به مردم معرفی کنید».
وقتی کار به ادبیات و هنر و حضور ادبیات و هنر انقلاب در نماز جمعه می‌رسد، موضوع به محتوا و مخاطبان محدود نمی‌شود. حجت‌الاسلام دکتر رمضانی، تریبون نماز جمعه را به عنوان یک رسانه انقلابی در برابر مجموعه هنرمندان و نویسندگان جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی مسئول می‌داند و تاکید می‌کند نماز جمعه باید محلی برای آشنایی مردم با این مجموعه شود:
«افرادی که در عرصه هنر متعهد و انقلابی -آن هم با فضای فرهنگی فعلی کشور – به فعالیت مشغول‌اند، به واقع در این عرصه جهاد می‌کنند. متاسفانه می‌بینیم همین افراد مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند و این سوال باقی می‌ماند که چرا این افراد به جامعه معرفی نمی‌شوند. به نظر من این یک ظلم بزرگ است.»
رمضانی در ادامه صحبت‌هایش، دلیل اهمیت پرداختن به این قشر را تبین می‌کند و آنرا هم‌جهت با نگاه عبادی-سیاسی می‌داند. وی با اشاره به این نکته که تمام شئونات دینی را می‌توان از طریق هنر و ادبیات انتقال داد، تصریح می‌کند: «باید ائمه جمعه در مورد هنرمندان انقلاب توجیه شوند تا آگاهی یابند که این مجموعه لااقل در فضای فرهنگی کشور چه می‌کند.»

***

-نمی دانم در این قصه، سینما و تئاتر و ائمه جمعه چه ربطی با هم دارند؟!
+بله، هنری که مشروع باشد باید از آن حمایت شود. مگر کسی می تواند در مقابل رهبری نظر خاص بدهد. ایشان واقف به همه امورند؛ هم امور شرعی را می‌دانند، هم امور روز می‌دانند؛ خوب هر چیزی که ایشان فرموده باشند، رویش بحث نیست .
-ولی بین جان من! هنر خیلی شاخ و برگ دارد؛ آن هنرمندی که یک ساعت می‌ایستد و خطابه می‌خواند و مردم را جذب می‌کند… خدا رحمت کند مرحوم فلسفی را، زمانی که عجیب و غریب دستگاه با روحانیت خوب نبود، این مرد آنچنان سخنرانی می‌کرد که مردم را مسحور می‌کرد؛ هنر این است !
+ولی این‌ها که شما درباره هنر مصطلح گفتید، بلد نیستم. التماس دعا داریم !…
(تلفن قطع می شود)

***

اما در آسیب‌شناسی نماز جمعه – با توجه به نکات گفته شده و کم‌وکاست‌هایی که در بخش مفهومی نماز جمعه به آن اشاره شد – می‌توان دلایل کمبودها و کاستی‌ها و عدم حضور اثربخش این رسانه را در دو محور اساسی تحلیل کرد که هر یک چالشی در برابر این رسانه سنتی-انقلابی به شمار می‌آیند:
اولی فاصله گرفتن نمازجمعه از نیازهای واقعی و ملموس مردم و عدم توانایی آن در ظرفیت‌سازی و توزیع‌گری فرهنگی است.
چالش دوم – که به عنوان یک خطر نمازجمعه را تهدید می‌کند – حرکت به سمت عوام‌زدگی، از دست دادن محتوا و در نهایت ابتذال است.

در این میان نکته مهم، شرایط به وجودآورنده چنین تهدیداتی است. ابراهیم فیاض این شرایط و دلایل را به دو بخش تقسیم می‌کند که بخشی به شخص امام جمعه و بخشی به مدیریت این رسانه میلیونی باز می‌گردد: «کافی است شما در یکی از رشته‌‌هایی که برخی ائمه جمعه در مورد آن‌ها صحبت می‌کنند، مثل تعلیم و تربیت یا موضوعات دیگر تخصص داشته باشید تا بفهمید چه می‌گویند؛ آن وقت است که کلافه می‌شوید. کسی که بحث می‌کند، باید بداند چه می‌گوید. متاسفانه این طور نیست.»

وی چنین اتفاقی را زمینه‌ای برای تهی شدن تدریجی نمازجمعه از مفاهیم اجتماعی و سیاسی و فرهنگی می‌داند و هشدار می‌دهد که با این روند، خطر سقوط در معنویت فردی حتی در رسانه اجتماعی چون نمازجمعه هم وجود دارد.

«بعد هم از آن طرف که بخواهید نگاه کنید، این‌طور نیست که امام جمعه فقط بیاید تفسیر بگوید و از عرفان بگوید تا آدم یک حالی پیدا کند. این دقیقا مصداق همان اسلام آمریکایی است که امام می گفت؛ آدم در خلسه برود و به کسی کاری نداشته باشد.»

فیاض در ادامه تبیین نظریاتش، پدید آمدن چنین جریانی را نتیجه فاصله گرفتن علما بالاخص ائمه جمعه از جامعه می‌داند. به تعبیر دیگر، راه حل این شکاف و جریان ضدمخاطب موجود، ارتباط مستمر با مردم و حشر و نشر با
آنان است و این میّسر نمی‌شود مگر با عرضه آموزش‌های لازم به ائمه جمعه.

حجت‌الاسلام رنجبر تحول در رسانه‌های سنتی-مذهبی را که نماز جمعه نیز جزئی از آن به حساب می‌آید، موکول به تحول در حوزه‌های علمیه می‌داند. رنجبر لازمه این تحول و روزآمدی را توانایی استفاده از ابزار جدید زندگی بشری در عرصه سیاست، اقتصاد و فرهنگ و نیز استخراج راهکارهای تعامل عملی با آن‌ها برای روشن کردن وضعیت مردم می‌داند.

امام جمعه لاهیجان با اشاره به قاعده زمان و مکان که حضرت امام در فقه مطرح کرده‌اند، آن را مساوی با موضوع‌شناسی در می‌گوید: «متاسفانه بعد از این همه سمینار، هنوز مصداق عملی آن چیزی که پاسخ به موضوعات روز محسوب بشود، مشخص نشده است.»

دکتر فیاض هم وقتی به موضوع آموزش می‌رسد، نوع برخورد با موضوعات روز جامعه از طریق ائمه جمعه را ناشی از نگاه حاکم بر حوزه‌ها و نوع علوم موجود در آن می‌بیند.
وی با انتقاد از روند حکم‌شناسی به جای موضوع‌شناسی در حوزه، یکی از علل فاصله گرفتن حوزه‌ها از زندگی واقعی مردم را عدم ارتباط بین علوم و نیازهای اجتماعی می‌داند:
متاسفانه جهت‌گیری سیاست‌گذاران حوزه این نیست که به این سوال‌ها و نیازها پاسخ بگویند. حوزه می‌گوید ما کاری به موضوع‌شناسی نداریم و این به عهده متخصصان خارج از حوزه است. باید به ما مسئله بدهند تا ما جواب بدهیم؛ آن هم فقط در همین حد: “اشکال دارد، اشکال ندارد.”

فیاض تنها راهکار را در قدم اول، اصلاح حوزه‌های علمیه می‌بیند: «حوزه‌ها باید معارف اِشرافی، یعنی معارفی که ربطی به جامعه ندارد و فقط به درد درس و بحث می‌خورد، کنار بگذارند».

وی پیشنهاد می‌کند دانشکده‌ای برای ائمه جمعه و آموزش، آن‌ها ایجاد شود و نظام گزینش علمی را نیز در این مورد مفید می‌داند. اما افسوس می‌خورد که در این زمینه چنین نگاهی در شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه وجود ندارد. وی آموزش بسیاری از مبانی علوم روز و تعاریف آن‌ها – و البته نه تئوری‌هایشان که متاثر از دیدگاه‌های مادی غرب است . از جمله جامعه‌شناسی، تحلیل سیاسی و … را لازم می‌داند، اما …
«اما اصلا چنین حساسیتی در مجموعه شورای سیاست‌گذاری وجود ندارد؛ در حالی که ایجاد این تحولات اساسی وظیفه شوراست. این فضا واقعا وحشتناک است، به روزمرگی افتاده اند.»

پی‌نوشت:

  1. بیانات امام خمینی در جمع ائمه جمعه استان اصفهان و چهارمحال بختیاری (۱۳۶۰/۱۰/۳۰)
  2. بیانات امام خمینی در جمع ائمه جمعه استان کرمان (۱۳۶۱/۰۳/۰۴)
  3. بیانات امام خمینی در جمع مسئولان و نویسندگان دایره انتشارات سپاه (۱۳۶۱/۰۲/۲۸)
  4. بیانات امام خمینی در جمع ائمه جمعه استان مازندران و دشت گرگان

لطفا در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارید
لینک کوتاه: https://ayyam.ir/9029

چاپ نوشته


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برگزیده‌ها



تازه‌های شبکه‌های اجتماعی